स्त्री साक्षरतेचा अर्थ फक्त वाचन-लेखन नाही; हा समाज उजळवणारा दीप आहे. स्त्री साक्षर झाली की ती आपले जीवन सुधारते, कुटुंबाची पायाभरणी घालते, मुलांना संस्कार देते, आर्थिक स्वावलंबनाची वाट उघडते आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवते. तिच्या ज्ञानदीपाचा प्रकाश गाव, समाज आणि राष्ट्रापर्यंत पोहोचतो.
८ सप्टेंबर हा जागतिक साक्षरता दिन म्हणून साजरा होतो. भारतातील स्त्री साक्षरता अजूनही पुरुषांच्या तुलनेत मागे आहे; २०११च्या जनगणनेनुसार ५८.६४ कोटी स्त्रियांपैकी फक्त ३९.६ कोटी साक्षर होत्या. महाराष्ट्रातही स्त्री साक्षरता ७५.८७% असून, पुरुषांच्या तुलनेत अजून दरी आहे.
स्वातंत्र्यानंतर अनेक मोहीम हाती घेतल्या गेल्या – राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, सर्व शिक्षा अभियान, साक्षर भारत अभियान आणि उल्लास नव भारत साक्षरता कार्यक्रम. यामध्ये वाचन-लेखनाबरोबर डिजिटल साक्षरता, आर्थिक व्यवहार, आरोग्य-जागरूकता आणि जीवनकौशल्यांचा समावेश आहे. मार्च २०२५ मध्ये ६.६७ लाख लोकांनी या कार्यक्रमांतून ज्ञानदीप प्रज्वलित केला.
महात्मा ज्योतिराव फुले, सावित्रीबाई फुले, महर्षी कर्वे आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासारख्या समाजसुधारकांनी स्त्री शिक्षणाचा पाया घातला, पण अर्धा समाज अजून अंधारात आहे. लिंगभेद, लवकर लग्न, आर्थिक विषमता आणि शाळा-साधनांची कमतरता ही मुख्य अडचणी आहेत.
उपाय स्पष्ट आहेत – प्रत्येक मुलीसाठी मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण, कन्या शाळा व वसतिगृहे, शिष्यवृत्ती योजना, स्वयंसेवी संस्था व ग्रामसभा सहभाग, डिजिटल शिक्षण आणि ई-लर्निंगचा प्रभावी वापर. स्त्री साक्षरतेमुळे समाजाचा पाया भक्कम होतो, राष्ट्राची शक्ती वाढते आणि समानतेचा संदेश निर्माण होतो.
मराठी कवितेतही प्रतिध्वनित झाले आहे:
“दे तिला अक्षरांचे दान,
फुलेल तिचे आयुष्य महान;
जगाच्या पाठीवर उजळेल,
साक्षर स्त्रीचे सुंदर भान.”
जागतिक साक्षरता दिनानिमित्त संकल्प –
“प्रत्येक मुलगी शाळेत, प्रत्येक स्त्री साक्षर,
हा प्रकाशाचा मार्ग, हीच प्रगतीची दिशा.”
Comments are closed.