नवी दिल्ली येथे भरलेल्या ‘एआय इम्पॅक्ट समिट’मध्ये कृत्रिम प्रज्ञेच्या भवितव्यावर मोठी चर्चा अपेक्षित होती; मात्र अव्यवस्थित गर्दी, नियोजनातील त्रुटी आणि Bill Gates यांच्या उपस्थितीभोवती निर्माण झालेल्या गोंधळामुळे परिषद नकारात्मक कारणांनी चर्चेत राहिली. तरीही या गदारोळात एक महत्त्वाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला—एआयमुळे भारतातील आयटी नोकऱ्यांचे नेमके काय होणार? ‘सर्वम्’सारख्या भारतीय एआय साधनांच्या कामगिरीकडे दुर्लक्ष झाले, पण एआय आणि भविष्यातील अर्थव्यवस्था यावर सखोल चर्चा होणे अत्यावश्यक आहे.
ज्ञान अर्थव्यवस्थेतून कौशल्य अर्थव्यवस्थेकडे
गेल्या काही दशकांत ‘ज्ञान अर्थव्यवस्था’ हा शब्द प्रचलित झाला; मात्र एआयच्या आगमनानंतर आता ‘कौशल्य अर्थव्यवस्था’ अधिक महत्त्वाची ठरत आहे. एकच पदवी किंवा एकच कौशल्य पुरेसे राहणार नाही. सतत शिकणे, कौशल्ये अद्ययावत ठेवणे आणि नव्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणे हीच टिकून राहण्याची गुरुकिल्ली ठरणार आहे. उदाहरणार्थ, मजकूर संपादन करणाऱ्या व्यक्तीला आता केवळ मानवी लेखन नव्हे तर एआय-निर्मित मजकुराचे परीक्षण, सुधारणा आणि एआय साधनांना योग्य सूचना देणेही शिकावे लागेल. म्हणजेच एआय साधनांचा वापरकर्ता नव्हे, तर नियंत्रक बनणे आवश्यक आहे.
नोकऱ्या जातील की बदलतील?
Vinod Khosla यांनी परिषदेत केलेल्या विधानामुळे चर्चेला उधाण आले. त्यांच्या मते २०३० पर्यंत आयटी सर्व्हिसेस आणि बीपीओ क्षेत्रात मोठे बदल होतील, कारण एआय स्वयंचलित पद्धतीने कोडिंग, ग्राहक सेवा, टेस्टिंग, संकेतस्थळ निर्मिती यांसारखी कामे करू शकतो. हे विधान धक्कादायक वाटले, परंतु काही तज्ज्ञांचे मत वेगळे आहे. एआय नोकऱ्या पूर्णपणे संपवत नाही, तर त्या नोकऱ्यांतील पुनरावृत्तीची कामे कमी करतो. परिणामी ‘प्रॉम्ट इंजिनीअरिंग’सारखी नवी कौशल्ये उदयास आली आहेत. योग्य प्रश्न विचारण्याची आणि एआयकडून योग्य परिणाम मिळवण्याची कला हीच नवी मागणी ठरत आहे.
‘एआय इज न्यू एक्सेल’
जसा एक काळ ‘डेटा इज न्यू ऑइल’ या वाक्प्रचाराचा होता, तसा आता ‘एआय इज न्यू एक्सेल’ हा ट्रेंड आहे. पूर्वी कोणत्याही नोकरीत एक्सेलचे ज्ञान आवश्यक मानले जायचे; आता एआयची मूलभूत समज आणि वापराचे कौशल्य ही नोकरीसाठी आवश्यक अट बनत आहे. फक्त वाचन किंवा सैद्धांतिक ज्ञान पुरेसे नाही; प्रत्यक्ष साधने वापरून पाहणे, प्रयोग करणे आणि चिकित्सक विचारसरणी विकसित करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
नव्या संधींचे क्षेत्र
Sridhar Vembu यांचे मत आहे की एआयमुळे तात्काळ मोठ्या प्रमाणात नोकऱ्या गेलेल्या नाहीत; मात्र पुनरावृत्तीच्या कामांवर आधारित पदांवर परिणाम होऊ शकतो. त्याचवेळी कंपन्यांना त्यांच्या प्रणाली एआयसज्ज करण्यासाठी तज्ज्ञांची गरज भासणार आहे. न्यूरल नेटवर्क संशोधन, एआय मॉडेल प्रशिक्षण, डेटा विश्लेषण, ध्वनी-चित्र-व्हिडिओ डेटावर आधारित मॉडेल विकास या क्षेत्रांत मोठ्या संधी निर्माण होत आहेत.
भविष्यातील जगाची कल्पना
विनोद खोसला यांनी पुढे अशीही कल्पना मांडली की २०५० नंतर उत्पादन आणि सेवा इतक्या स्वस्त होतील की पारंपरिक रोजगाराची गरजच उरणार नाही; लोकांना स्वतःच्या आवडी-निवडी जोपासण्यासाठी वेळ मिळेल. हे चित्र आकर्षक असले, तरी त्यात पोहोचण्यासाठी आजपासून कौशल्यविकास, तांत्रिक सज्जता आणि सतत शिक्षण यावर भर देणे अपरिहार्य आहे.
निष्कर्ष
एआय ही भीतीची नव्हे तर परिवर्तनाची लाट आहे. नोकऱ्या संपण्यापेक्षा त्यांचे स्वरूप बदलणार आहे. जो बदल स्वीकारेल, नवे कौशल्य आत्मसात करेल आणि एआयला सहकारी बनवेल, तोच या नव्या युगात यशस्वी ठरेल. एकच मंत्र स्पष्ट आहे—शिकणे, प्रयोग करणे आणि शिकत राहणे. एआयच्या वेगवान प्रवाहात तरायचे असेल, तर थांबणे परवडणारे नाही.
Comments are closed.